Volg Duurzaamnieuws op Google News | Discover | of als voorkeursbron op Google
Rond Antarctica zijn 332 onderzeese canyonnetwerken in kaart gebracht, veel meer dan tot nu toe bekend was. Ze kunnen bepalend zijn voor hoeveel warm oceaanwater de ijsplaten bereikt, iets wat klimaatmodellen tot nu toe over het hoofd zagen omdat ze de zeebodem vaak te glad voorstelden.
Het ruige landschap van de Zuidpool. Foto: iStock – staphy
Wie een zeekaart bekijkt, ziet al snel een egale blauwe vlakte. Maar onder Antarctica zit de bodem vol diepe inkepingen en verborgen routes. Sommige van die canyons duiken meer dan vier kilometer de diepte in en kunnen warm Circumpolair Diep Water richting de ijsplaten geleiden. Daar wordt het ijs van onderaf kwetsbaar. Onderzoekers van University College Cork en de Universiteit van Barcelona brachten in 2025 in Marine Geology een veel uitgebreider netwerk in beeld dan eerdere kaarten lieten zien. Modellen die de continentale rand als een gladde helling behandelen, missen mogelijk juist de doorgangen die bepalen hoe snel Antarctica ijs verliest en de zeespiegel oploopt.
Het landschap vertelt wanneer het ijs oprukte
De geulen zijn geen toevallige krassen in de bodem. Uit de analyse van het afgezette materiaal blijkt dat ze vooral ontstonden in perioden waarin het Antarctische ijs zijn grootste omvang bereikte. IJs, sediment en stromend water hebben daar samen een landschap uitgesleten dat nu grotendeels onder zee en ijs verscholen ligt.
De nieuwe catalogus gaat verder dan losse dalen aanwijzen. Hij telt 3.291 stroomsegmenten, samengebracht in drainagenetwerken die als vertakkende routes werken waar water en sediment doorheen kunnen bewegen. Zo’n netwerk werkt eerder als een stelsel van zijrivieren dan als één rechte kloof.
Goed om te weten
Het continentale plat is de ondiepere rand van een continent onder zee. Rond Antarctica liggen daar ook canyons onder ijsplaten, de drijvende uitlopers van landijs.
De vorm van de bodem stuurt het water
Satellietbeeld van Antarctica en het omringende continentale plat met zichtbare bathymetrische kenmerken in blauw-, bruin- en geel-tinten. Beeld: Research Communities – Springer Nature.
De vorm en helling van elke canyon bepalen mee welke route oceaanwater kiest. Dat geldt vooral waar een diepe geul vanaf de open oceaan doorloopt richting de rand van een ijsplaat. Een kleine bocht of drempel op de bodem kan daar al verschil maken voor de waterstroom.
Daarnaast speelt de afvoer van dicht plateauwater, koud en zwaar water dat van het Antarctische continentaal plat wegzakt. Die uitstroom helpt bij de vorming van Antarctisch bodemwater, een watermassa die deel uitmaakt van oceaanstromingen ver buiten het Zuidpoolgebied.
Warmte krijgt een veel gerichter pad naar het ijs
Het warme Circumpolaire Diepe Water kan via zulke inkepingen verder landinwaarts komen dan over een vlakke zeebodem. Eenmaal onder een ijsplaat raakt het water de onderkant van het ijs, waar smelten plaatsvindt zonder dat je aan de oppervlakte meteen iets ziet. Dat proces heet basaal smelten, ijsverlies van onderaf.
De nieuwe kaart maakt duidelijk waarom een algemene helling in een klimaatmodel tekort kan schieten. Zo’n vereenvoudigde bodem mist de afzonderlijke doorgangen waar warm water zich kan bundelen, afremmen of juist versnellen. Voor modellen maakt de exacte geometrie van de canyonnetwerken flink uit.
De sporen zijn ook nu al zichtbaar
Een afzonderlijke studie in Nature Communications uit 2024 vond in canyons bij Oost-Antarctica sporen van een langdurige stroom relatief warm water richting de pool. Die indringing op het continentale plat geldt als een bedreiging voor ijsplaten en gletsjers die onder zeeniveau vastzitten, omdat de warmte het smelten aan de onderkant versterkt.
De snelheid waarmee Antarctica ijs verliest, werkt door in de zeespiegel waarop Nederlandse dijken, havens en kustinfrastructuur zijn berekend. De studie uit 2024 laat zien dat warm water niet overal hetzelfde effect heeft, want canyonroutes kunnen bepalen waar het ijs het kwetsbaarst wordt.
Over het onderzoek
De kaart uit 2025 bouwt voort op een eerdere inventarisatie uit 2019 door Arosio en Amblàs, die eveneens in Marine Geology verscheen. University College Cork en de Universiteit van Barcelona werkten voor de nieuwe analyse met gedetailleerde metingen van de zeebodemhoogte onder water.
Met de nieuw samengestelde catalogus kunnen volgende studies de afzonderlijke canyonvormen naast oceaanmetingen leggen. Het onderzoek uit 2024 laat intussen al zien hoe blijvende warmwaterstromen zich in Oost-Antarctische canyons aftekenen.
