Volg Duurzaamnieuws op Google News | Discover | of als voorkeursbron op Google
De vliegenzwam (Amanita muscaria) is een bekend herfstsymbool, maar ook giftig. Voor volwassen mensen is hij minder giftig dan vaak wordt gedacht; voor honden kan het eten ervan gevaarlijk zijn.
Een vliegenzwam (Amanita muscaria) met zijn kenmerkende rode hoed en witte stippen. Beeld: Tony Wills, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons.
Langs een wandelpad valt tussen de bladeren een rode hoed met witte stippen op, precies waar een hond nieuwsgierig kan gaan snuffelen. Op 30 augustus meldde de Nederlandse Mycologische Vereniging nog dat extreme droogte het schimmelnetwerk in de bodem op de proef stelde; lokale oktoberberichten koppelen een overvloed aan paddenstoelen juist aan regen in de weken ervoor. Bij de vliegenzwam verschilt het risico sterk: een volwassene kan na het eten ervan misselijk worden of hallucineren, terwijl een hele paddenstoel voor een kleine hond binnen enkele uren fataal kan zijn.
De vliegenzwam komt later dan de eerste paddenstoelen
Op Texel dook hij op in een paddenstoelenfoto, en ook uit Lansingerland kwamen berichten over veel paddenstoelen. Zulke waarnemingen laten zien waar je de vliegenzwam kunt tegenkomen. Ze zeggen alleen niet hoeveel exemplaren er dit najaar in heel Nederland staan.
De Nederlandse Mycologische Vereniging zag in de zomer van 2026 al een opleving van russula’s, boleten en cantharellen. Vliegenzwammen verschijnen doorgaans later dan die soorten. De eerste golf paddenstoelen was dus nog niet de beurt van de rode hoed.
Wat je boven de grond ziet, is bovendien maar een deel van de schimmel. In de bodem en tussen afgevallen bladeren zit het mycelium, een netwerk van schimmeldraden. Juist dat netwerk kreeg het tijdens de droogte zwaar te verduren, meldde de Nederlandse Mycologische Vereniging. Dat maakt de opeenvolging van een droge periode en natte weken interessant voor paddenstoelenliefhebbers, zonder dat je uit losse waarnemingen een landelijke telling kunt afleiden.
De gifstoffen zitten vooral in de hoed
Die witte stippen maken de vliegenzwam makkelijk te herkennen. Naturalis beschrijft de gifstoffen in de hoed en wijst op een ongemakkelijke familieband: ook de extreem giftige groene knolamaniet hoort bij het geslacht Amanita. Dat betekent niet dat beide paddenstoelen voor mensen even gevaarlijk zijn.
Bij de vliegenzwam spelen iboteenzuur, muscimol en muscazon een belangrijke rol. Vergiftiging kan behalve lichamelijke klachten ook verschijnselen geven die samenhangen met de werking van de hersenen. Het Antigifcentrum noemt dat het myco-atropine- of pantherina-syndroom. Voor een wandelaar is vooral van belang dat een vertrouwde, herkenbare paddenstoel nog steeds klachten kan veroorzaken als iemand hem eet.
Bij mensen kunnen de verschijnselen uiteenlopen. De bekende klachten zijn:
- misselijkheid en braken;
- diarree en buikpijn;
- duizeligheid en hoofdpijn. Ook hallucinaties komen voor.
Bij volwassenen hoeft de vergiftiging niet levensgevaarlijk te zijn. Het eten van de vliegenzwam blijft riskant. De klachten kunnen zowel in de buik als in het hoofd merkbaar zijn.
Voor een hond ligt het risico anders
Honden kunnen tijdens een wandeling aan een vliegenzwam knagen. Daarom staat de soort ook op lijsten van giftige paddenstoelen voor honden. Ook andere paddenstoelen uit de Amanita-familie kunnen voor honden levensbedreigend zijn.
Muscimol werkt op het centrale zenuwstelsel van honden. Muscarine, een andere stof die bij paddenstoelvergiftiging een rol kan spelen, veroorzaakt juist vooral lichamelijke verschijnselen. De naamsovereenkomst maakt de stoffen gemakkelijk te verwarren, terwijl hun werking verschilt.
Goed om te weten De groene knolamaniet en de vliegenzwam horen allebei bij Amanita.
Een herfstwandeling vraagt om een korte lijn bij paddenstoelen
Voor hondeneigenaren is het praktische advies eenvoudig: let tijdens herfstwandelingen op wat je hond van de grond pakt en houd hem weg bij paddenstoelen. Dat geldt ook buiten plekken waar veel vliegenzwammen zijn gefotografeerd. Een hond kan immers aan een paddenstoel knagen voordat je goed hebt gezien welke soort het is.
Ook wie zonder hond op pad gaat, kan de vliegenzwam beter laten staan. De rode hoed met witte stippen blijft een prachtig herkenningspunt tussen de bladeren; opeten is iets anders dan bekijken.
