Volg Duurzaamnieuws op Google News | Discover | of als voorkeursbron op Google
Meer dan 90 procent van de massa van een boomstam ontstaat uit koolstofdioxide die de boom uit de lucht haalt, niet uit de bodem. Dat maakt bossen tot veel meer dan groen decor: ze leggen koolstof vast op een schaal die het klimaat raakt.
Een oude eik aan de rand van het bos, opgebouwd met lucht. Foto: iStack – Lana2011
Wie naar een volwassen eik van zo’n twintig ton kijkt, ziet al snel een product van aarde, regen en wortels. Maar juist die intuïtie zette natuurkundige Richard Feynman op scherp met zijn beroemde observatie: „De bomen komen letterlijk uit de lucht.” In de bladeren voltrekt zich onder invloed van zonlicht een chemisch proces dat uit onzichtbare lucht een stam van cellulose en lignine opbouwt. Bossen staan in Europa tegelijk onder druk en worden gezien als belangrijke bondgenoten tegen klimaatverandering.
De bodem levert vooral de hulpmiddelen
Water, stikstof, fosfor en kalium komen wel degelijk uit de grond. Een boom kan zonder die stoffen niet groeien, maar ze vormen maar een piepklein deel van zijn uiteindelijke gewicht. Je kunt ze zien als vitamines: onmisbaar, alleen bouw je er geen stam van 20 ton mee.
Dat zie je al bij de klassieke proef van Jan Baptist van Helmont met een wilg in een pot. Onderzoek dat wordt toegelicht door Michigan State University Extension laat zien dat de potgrond na de groei vrijwel even zwaar blijft. Er ontstaat dus geen groot gat in de aarde rond een boom, ook al staat er na 100 of 200 jaar een flinke eik.
De grond is vooral de aanvoerroute voor water en mineralen. De stevige massa van stam, takken en wortels krijgt elders vorm.
In een blad begint de bouw van hout
Microscopische close-up van huidmondjes in bladoppervlak, waarin een opening zichtbaar is voor gasuitwisseling. Beeld: Wikipedia.
Bladeren nemen koolstofdioxide op via huidmondjes, minuscule openingen in het bladoppervlak. Binnenin vangen chlorofylmoleculen lichtdeeltjes op, waarna een keten van chemische reacties start.
Zo ontstaat glucose, een soort energierijke suiker. De boom koppelt die kleine moleculen vervolgens aan elkaar tot cellulose, de vezel die celwanden stevig maakt, en lignine, de stof die hout zijn hardheid geeft.
Een grote eik kan op een warme dag ongeveer 380 liter water omhoogtrekken. Het water speelt vooral mee in de fotosynthese: zuurstof komt weer vrij in de lucht en waterstof gaat verder in de reacties.
Goed om te weten
Cellulose en lignine maken samen het grootste deel uit van wat we in het dagelijks leven gewoon hout noemen.
Voor 1 m³ hout is een miljoen kubieke meter lucht nodig
De schaal wordt pas echt zichtbaar als je de lucht rond een boom meetelt. Voor 1 m³ hout haalt een boom de benodigde koolstofdioxide uit ongeveer 1 miljoen m³ lucht. Dat is een kubus lucht met zijden van 100 meter.
Een losse volwassen eik legt jaarlijks naar schatting ongeveer 22 kg CO2 vast. Naast de uitstoot van een heel huishouden of bedrijf is dat weinig, maar een bos werkt decennialang door, met heel veel bomen tegelijk.
- Bladeren halen CO2 uit de lucht.
- De koolstof belandt in cellulose en lignine.
- Stammen, takken en wortels bewaren die koolstof zolang het hout blijft bestaan.
Zo wordt een bos een natuurlijke koolstofopslag. Elke jaarring bevat koolstof die ooit als gas in de atmosfeer zat.
Een bos werkt langzaam, maar wel lang door
Wie bos kapt of verbrandt, tast die voorraad aan. De koolstof die soms eeuwen in hout lag opgeslagen, kan dan weer als CO2 in de atmosfeer terechtkomen. Tegelijk verdwijnt de levende capaciteit van het bos om nieuw koolstofdioxide op te nemen.
Herbebossing helpt, maar jonge aanplant vervangt een oud bos niet van de ene op de andere dag. Bomen hebben tientallen jaren nodig voordat ze uitgroeien tot forse houtmassa en op grote schaal koolstof kunnen vasthouden.
Bosbeheer gaat over bomen planten, maar net zo goed over bestaande bomen oud laten worden, bosbranden voorkomen en hout zo gebruiken dat de opgeslagen koolstof niet meteen terug de lucht in gaat. Dat geldt ook voor Nederland en Europa.
Hout kan koolstof langer vasthouden
Een boom in je straat, tuin of buurt doet meer dan schaduw geven. Ook kleinere bomen nemen CO2 op, terwijl hun bladeren verkoeling bieden en ruimte maken voor insecten en vogels. Juist in versteende wijken kan dat verschil behoorlijk merkbaar zijn.
Bij houtproducten maakt de herkomst uit duurzaam beheerd bos verschil. Als hout lang meegaat in een vloer, kozijn of meubel, blijft de koolstof daarin langer opgeslagen dan wanneer het snel wordt verbrand of weggegooid.
Lokale bosprojecten en zorgvuldig beheer beschermen zo bestaand bos en geven jonge bomen de tijd om groot te worden. Pas over tientallen jaren laat nieuwe aanplant zien hoeveel lucht er uiteindelijk in zijn hout is vastgelegd, of hoeveel van de 22 kg CO2 die een enkele volwassen eik jaarlijks vastlegt zich in nieuwe aanplant herhaalt.
