Overheid benut kansen voor duurzamer gedrag niet

De potentie van gedragsbeleid is groot. Structureel en effectiever gedragsbeleid kan de uitstoot van broeikasgassen sterk verminderen, de weerbaarheid en keuzevrijheid van Nederlanders vergroten en winst opleveren voor onze gezondheid, veiligheid en de natuur. Dit concludeert de Wetenschappelijke Klimaatraad (WKR) in het advies “Aan de slag met gedrag! Duurzaam en adaptatiegedrag vanzelfsprekend maken”.

De mogelijkheden worden nu onvoldoende benut en de overheid kan meer aan de slag met gedrag. Ze zou op drie manieren een leidende rol moeten innemen: allereerst duurzaam gedrag mogelijk en aantrekkelijk maken, vervolgens schadelijk gedrag onaantrekkelijk maken en tegelijkertijd contraproductieve prikkels uitschakelen. Een meerderheid van de Nederlanders is gemotiveerd om duurzamer gedrag te vertonen. “Met de juiste beleidsinzet kan duurzaam en adaptatiegedrag vanzelfsprekend gedrag worden”, aldus Linda Steg, commissievoorzitter van het WKR advies.

Frame van betutteling

Als mensen willen en het potentieel van gedragsbeleid groot is, waarom gebeurt het dan onvoldoende? Ideële overtuigingen en gevestigde belangen zorgen voor politieke weerstand om keuzes en gedrag van individuele burgers te beïnvloeden. Er hangt een frame van betutteling omheen. Daar moeten we vanaf. In plaats van het inperken van keuzevrijheid, kan gedragsbeleid juist keuzevrijheid opleveren: bijvoorbeeld door barrières weg te halen, kunnen mensen het gedrag vertonen dat ze willen of belangrijk vinden, bijvoorbeeld omdat dit goed is voor het milieu, hun gezondheid of het welzijn van mensen. Een meerderheid van de bevolking is gemotiveerd om andere keuzes te maken, mits het ze mogelijk wordt gemaakt en het op een eerlijke manier gebeurt. Nu laat de overheid toe dat commerciële partijen het gedrag van burgers voortdurend beïnvloeden door bijvoorbeeld reclame en het aanbod van (vaak niet-duurzame) producten. Doorgaans hebben gevestigde partijen er belang bij om verandering van consumptie tegen te houden. Hun stem is luid in het publieke debat en ze hebben veel toegang tot de politiek en de overheid. Dit werkt door in beleidskeuzes.

Aanbevelingen voor effectiever gedragsbeleid:

• Creëer eerst een omgeving waarin duurzaam (om broeikasgasuitstoot te verminderen en adaptatiegedrag (aanpassen aan klimaatrisico’s) gemakkelijk, betaalbaar, aantrekkelijk en de norm is. Dit kan door de inzet van positieve prikkels, zoals goed openbaar vervoer, een ruim en betaalbaar aanbod duurzaam voedsel en vergroening wijken.
• Vervolgens moet beleid worden gevoerd om schadelijk gedrag te ontmoedigen dat zorgt voor een toename van klimaatrisico’s, zoals bijvoorbeeld minder parkeerplaatsen, normeren en beprijzen van bijvoorbeeld van vlees en zuivel.
• Tegelijkertijd moeten allerlei contraproductieve prikkels voor schadelijk gedrag weggenomen worden, zoals fossiele subsidies en reclames voor bijvoorbeeld vliegen.

Aanbevelingen voor structureler gedragsbeleid:

• Maak de invloed van gevestigde belangen transparant en perk deze in. Betrek maatschappelijke organisaties en burgers beter bij beleidsvorming.
• Waarborg rechtvaardigheid in gedragsbeleid, door (meer) te beprijzen vanaf bovengemiddeld gebruik, progressieve belastingen of door compensatie.
• Zet het potentieel van structureel gedragsbeleid binnen de overheid op directieniveau op de agenda en vergroot gedragskennis en capaciteit.

Kleine leefstijlaanpassingen maken groot verschil

Tweederde van de broeikasgasuitstoot in Nederland heeft te maken met consumptie. Met een beperkt aantal leefstijlaanpassingen is rond de 17 megaton reductie te behalen (11% van de totale broeikasgasuitstoot in Nederland). Als mensen duurzamer zouden leven en zich beter zouden aanpassen aan klimaatverandering, brengt dat een leefbaar, gezond en veilig Nederland dichterbij. Het is nu tijd om aan de slag te gaan met effectiever en structureler gedragsbeleid en zo duurzame keuzes vanzelfsprekend te maken. Goed gekozen gedragsbeleid levert een betaalbaarder en eerlijker klimaatbeleid op en heeft positieve gevolgen voor onder meer de natuur en volksgezondheid.

Over de WKR

De WKR adviseert regering en parlement over de ontwikkeling van een klimaatneutrale en klimaatbestendige samenleving, op basis van brede wetenschappelijke inzichten en met oog voor andere maatschappelijke opgaven.