[ Update 16 april 2026] De AMOC, het cruciale systeem van oceaanstromingen in de Atlantische Oceaan heeft meer kans om in te storten dan tot nu toe werd aangenomen. Nieuw onderzoek naar de AMOC toont aan dat klimaatmodellen die de grootste vertraging voorspellen, het meest realistisch zijn. In het onderzoek werden ook werkelijke meetresultaten meegenomen, naast modelberekeningen. Wetenschappers noemen deze conclusie “zeer zorgwekkend”, omdat een instorting catastrofale gevolgen heeft voor Europa, Afrika en de Amerika’s. West-Europa zou te maken krijgen met extreem koude winters en droge zomers. Ook zou de zeespiegel langs de Atlantische kusten nog eens 50 tot 100 centimeter extra stijgen.
De Atlantische meridionale stroming, vaak afgekort tot Amoc, is een belangrijk onderdeel van het mondiale klimaatsysteem. Door de klimaatcrisis is deze stroming al verzwakt tot het laagste niveau in 1600 jaar. In 2021 werden al waarschuwingssignalen gezien van een mogelijk kantelpunt, een punt waarop veranderingen onomkeerbaar worden. In het verleden is de Amoc al eens ingestort.
Klimaatwetenschappers gebruiken tientallen computermodellen om de toekomst van het klimaat te voorspellen. Voor het complexe Amoc-systeem lopen de uitkomsten echter sterk uiteen. Sommige modellen laten tot 2100 nauwelijks verdere vertraging zien, terwijl andere een afname van ongeveer 65 procent voorspellen, zelfs als de uitstoot van fossiele brandstoffen geleidelijk tot nul wordt teruggebracht.
In het nieuwe onderzoek werden waarnemingen uit de echte oceaan gecombineerd met deze modellen om te bepalen welke het meest betrouwbaar zijn. Daardoor werd de onzekerheid aanzienlijk verkleind. De onderzoekers komen uit op een verwachte vertraging van 42 tot 58 procent in 2100, een niveau dat vrijwel zeker tot instorting leidt.
Een onrustige oceaan
De Amoc vertraagt doordat de luchttemperaturen in het Noordpoolgebied snel stijgen. Daardoor koelt het oceaanwater daar minder snel af. Warmer water is lichter en zinkt langzamer. Tegelijk zorgt extra neerslag ervoor dat het oppervlak minder zout wordt, wat het water nog lichter maakt. Dit versterkt de vertraging in een zichzelf versterkend proces.
Het systeem is zeer complex en gevoelig voor natuurlijke schommelingen, waardoor exacte voorspellingen onmogelijk zijn. Toch verwachten wetenschappers inmiddels vrijwel zeker een aanzienlijke verzwakking, die op zichzelf al grote gevolgen kan hebben in de komende decennia.
Het onderzoek, gepubliceerd in het tijdschrift Science Advances, gebruikte vier verschillende methoden om modellen te toetsen aan waarnemingen. De methode die het beste werkte, ridge regression, een statistische techniek die patronen in complexe data blootlegt, was tot nu toe nauwelijks gebruikt in klimaatonderzoek.
Het modelleren van de Amoc is lastig omdat kleine verschillen in dichtheid van water, veroorzaakt door variaties in zoutgehalte, een grote rol spelen. De nieuwe analyse verkleint de onzekerheid doordat modellen worden geselecteerd die het zoutgehalte aan het oceaanoppervlak in de zuidelijke Atlantische Oceaan beter weergeven. Dat maakt de resultaten volgens Rahmstorf “zeer geloofwaardig”.
Volgens hem kan de werkelijke vertraging tegen 2100 zelfs nog groter zijn dan nu wordt geschat. Veel modellen houden namelijk geen rekening met het smeltwater van de Groenlandse ijskap, dat het oceaanwater verder verdund. “Dat is een extra factor die suggereert dat de werkelijkheid waarschijnlijk nog ernstiger is.”
Eerdere onderzoeken
Een recente studie van de Universiteit Utrecht en het KNMI gebruikte een nieuw model bevestigde de vertraging, en een vervolgonderzoek trok dezelfde conclusies. Een derde onderzoek, gepubliceerd in november 2025, liet zien hoe Noord-West Europa niet alleen kouder wordt, maar ook veel droger.
We waarschuwden er al herhaaldelijk voor en onderzoek bevestigt keer op keer dat de golfstroom in de Atlantische Oceaan een kritiek kantelpunt nadert, en er dichter bij is dan ooit.
Met behulp van computermodellen en gegevens uit het verleden ontwikkelden onderzoekers een vroegtijdige waarschuwingsindicator voor het afbreken van de Atlantische meridionale circulatie (Amoc). Er was ook al een interactieve kaart die laat zien hoe de AMOC reageert in verschillende scenario’s.
Amok in de AMOC
De Amoc is nu op weg naar een abrupte verschuiving, wat al meer dan 10.000 jaar niet meer is voorgekomen en ernstige gevolgen zou hebben voor grote delen van de wereld.
Amoc golfstroom Beeld Wikimedia cc-by 3.0
Amoc, dat een deel van de Golfstroom en andere krachtige stromingen omvat, is een mariene transportband die warmte, koolstof en voedingsstoffen van de tropen naar de poolcirkel transporteert, waar het afkoelt en in de diepe oceaan zinkt. Dit kolken helpt energie over de aarde te verdelen en moduleert de invloed van door de mens veroorzaakte opwarming van de aarde.
Maar het systeem wordt uitgehold door het sneller dan verwachte afsmelten van de Groenlandse gletsjers en de Arctische ijskappen, waardoor zoet water in zee stroomt en het zinken van zouter, warmer water uit het zuiden wordt belemmerd.
Amoc is sinds 1950 met 15% afgenomen en bevindt zich in de zwakste staat sinds meer dan een millennium, volgens eerder onderzoek dat speculaties over een naderende instorting heeft veroorzaakt.
Tot nu toe was er geen consensus over hoe ernstig dit zal zijn. Eén studie van 2024, gebaseerd op veranderingen in de temperatuur van het zeeoppervlak, suggereerde dat het omslagpunt tussen 2025 en 2095 zou kunnen plaatsvinden. Het UK Met Office zei toen echter dat grote, snelle veranderingen in Amoc “zeer onwaarschijnlijk” waren in de 21e eeuw.
Snellere instorting berekend
Een artikel, gepubliceerd in Science Advances, zocht naar waarschuwingssignalen in het zoutgehalte in het zuidelijke deel van de Atlantische Oceaan tussen Kaapstad en Buenos Aires. Door veranderingen over een periode van 2000 jaar te simuleren met computermodellen van het wereldwijde klimaat, werd ontdekt dat een langzame daling kan leiden tot een plotselinge ineenstorting in minder dan 100 jaar, met rampzalige gevolgen.
In het artikel staat dat de resultaten een “duidelijk antwoord” geven op de vraag of zo’n abrupte verschuiving mogelijk is.
Overal gevolgen, droogte in Europa
Bij een wereldwijde opwarming van 2,9 graden neemt volgens het recentste onderzoek het neerslagtekort in Nederland met circa 9 procent toe ten opzichte van 1900. Wanneer de AMOC helemaal zou stilvallen zal het droogteseizoen nog droger worden, met 34 procent. Het helemaal stilvallen van de Golfstroom zou deopwarmimg van de Aarde als geheel iets afremmen: die warmt dan geen 2,9 graden op, maar 1,6 graden.
De eerdere onderzoeken brachten al enkele andere gevolgen van het omslaan van Amoc in kaart. Het zeeniveau in de Atlantische Oceaan zou in sommige regio’s met een meter stijgen, waardoor veel kuststeden onder water zouden komen te staan. De natte en droge seizoenen in het Amazonegebied zouden omdraaien, waardoor het toch al verzwakte regenwoud mogelijk over zijn eigen omslagpunt heen zou gaan. Temperaturen over de hele wereld zouden veel onregelmatiger schommelen. Het zuidelijk halfrond zou warmer worden. Europa zou drastisch afkoelen en minder regen krijgen. Dit klinkt misschien aantrekkelijk vergeleken met de huidige opwarmingstrend, maar de veranderingen zouden 10 keer sneller plaatsvinden dan nu, waardoor aanpassing bijna onmogelijk zou worden.
“Wat ons verraste was de snelheid waarmee de omslag plaatsvindt,” zei de hoofdauteur van het artikel, René van Westen, van de Universiteit Utrecht. “Het zal verwoestend zijn.”
Hij zei dat er nog niet genoeg gegevens waren om te zeggen of dit in het komende jaar of in de komende eeuw zou gebeuren, maar als het gebeurt, zijn de veranderingen onomkeerbaar op menselijke tijdschalen.
Ook in het zuiden
Een recent onderzoek van MIT en gepubliceerd in Nature Communications, heeft aangetoond dat alle oceaanstromingen vertragen, niet alleen de AMOC. Het resultaat versterkt de conclusies van het eerdere onderzoek naar de AMOC.
Volgens het onderzoek is MOC, de Meridional Overturning Circulation met inbegrip van de Atlantische (AMOC) en Zuidelijke Oceaan (SMOC), essentieel voor het terugbrengen van oude, met voedingsstoffen beladen diepe wateren naar de oppervlakte.
Dit proces ondersteunt de groei van fytoplankton, kleine oceaanplanten die zonlicht, koolstof, macronutriënten (zoals nitraat en fosfaat) en micronutriënten (zoals ijzer) nodig hebben om te gedijen.
Fytoplankton vormt niet alleen de basis van het mariene voedselweb, maar speelt ook een essentiële rol in de mondiale koolstofcyclus. Ze absorberen kooldioxide (CO2) tijdens de fotosynthese, waarvan een deel naar de zeebodem zinkt wanneer ze afsterven. Dat helpt om het CO2-niveau in de atmosfeer te reguleren.
Onvolledige gebruik van voedingsstoffen leidt tot een lagere opname van CO2 door de oceanen en een hogere CO2-uitstoot in de atmosfeer. Zoals het onderzoek aangeeft: “Veranderingen in de sterkte van de MOC hebben invloed op het CO2-niveau in de atmosfeer en beïnvloeden zo de klimaatcycli.”
Conclusie
De nieuwe inzichten verschuiven het beeld van een onwaarschijnlijk risico naar een reële dreiging. Wat ooit een theoretisch kantelpunt leek, komt nu ongemakkelijk dichtbij. De vraag is niet langer óf verandering optreedt, maar hoe snel en hoe ingrijpend.
[ De eerste versie van dit artikel verscheen op 10 februari 2024 ]
Blijf op de hoogte met de nieuwsbrief. Meld je hier aan.
( Je kunt ons ook steunen door lid te worden of te doneren )
