Volg Duurzaamnieuws op Google News | Discover | of als voorkeursbron op Google
Langs de noordelijke zeeroute liet de USSR honderden onbemande vuurtorens achter, aangedreven door radioactieve generatoren. Na 1991 raakten sommige installaties in verval en werden ze geplunderd, met stralingsincidenten tot gevolg.
Verwaarloosde technische componenten ergens in Rusland. Foto: iStock – Ihor Komich
Decennialang stonden ze op afgelegen kusten in het noordpoolgebied hun werk te doen: vuurtorens die met een radio-isotopengenerator ongeveer 80 watt stroom opwekten, genoeg om een lamp jarenlang te laten branden. De techniek was robuust en bedoeld voor plekken waar onderhoud bijna onmogelijk was. Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie viel ook het toezicht weg. Vooral strontium-90 werd daarmee een gevaarlijke buit voor metaalzoekers, die de zware afscherming soms openbraken voor een paar kilo schroot. Dat leidde onder meer rond 1999 bij Kingisepp, vlak bij de Estse grens en dus relatief dicht bij Europa, tot ernstige zorgen over blootstelling aan straling.
Een vuurtoren met een kerncentrale in zakformaat
Langs 24.140 kilometer arctische kust stonden in de regio’s Moermansk en Archangelsk naar schatting bijna 200 van deze bakens. Samen is die kustlijn meer dan de helft van een rondje om de aarde. De installaties hielpen schepen op de noordelijke zeeroute, de verbinding langs Siberië tussen Azië en Europa.
In zo’n radio-isotopengenerator zet een thermokoppel warmte uit radioactief verval om in stroom. Naast strontium-90 gebruikten sommige systemen ook cesium-137 en cerium-144, stoffen die goedkoop beschikbaar waren als nucleair afval.
Goed om te weten
Dezelfde basisgedachte voedt de Voyager-ruimtesondes, die al sinds 1977 door de ruimte reizen. Daar zijn radio-isotopengeneratoren nodig omdat zonnepanelen zo ver van de zon nauwelijks nog iets opleveren.
Drie houthakkers vonden een dodelijk kampvuurtje
Een verlaten vuurtoren staat op een rotsig eiland in zee, omgeven door mist en zeevogels. Beeld: Reddit.
De afscherming rond zo’n generator was bedoeld om de straling binnen te houden. Zodra die behuizing beschadigt of wordt opengemaakt, wordt een verlaten baken een risico voor iedereen die er dichtbij komt. Strontium-90 blijft tientallen jaren gevaarlijk, ook wanneer de lamp allang uit is.
In 2001 vonden drie houthakkers in de afgelegen Inguri-riviervallei in Georgië twee radio-isotopengeneratoren, elk met ongeveer 30.000 curie strontium-90, en zetten hun kamp ernaast op. Twee mannen belandden met zware stralingsziekte en ernstige brandwonden in ziekenhuizen in Parijs en Moskou. Het Internationaal Atoomenergieagentschap, IAEA, beschreef dit incident als een voorbeeld van hoe gevaarlijk zulke zoekgeraakte apparaten kunnen zijn.
Noorwegen haalde 60 generatoren weg
Noorwegen begon in 1997 met opruimen op het Kola-schiereiland. In ongeveer tien jaar tijd werden daar 60 generatoren weggehaald en vervangen door zonnepanelen met nikkel-cadmiumbatterijen. Daarmee verdween een deel van het risico zonder dat de navigatiebakens hoefden te verdwijnen.
- De oude systemen leverden stroom zonder kabels of personeel.
- Zonnepanelen hebben geen radioactieve brandstof nodig.
- Accu’s slaan de elektriciteit op voor donkere perioden.
Verder naar het oosten ontbreken betrouwbare registers, waardoor niemand precies weet hoeveel installaties er nog staan, waar ze zijn en of de afscherming nog heel is.
De noordelijke zeeroute raakt ook Europa
De route waarvoor de bakens ooit werden geplaatst, vormt een kortere zeeweg tussen Azië en Europese havens dan veel zuidelijkere routes. Ze staan op plekken waar scheepvaart en kustbewaking nog steeds afhankelijk kunnen zijn van goede navigatie.
Radioactieve materialen houden zich niet aan grenzen. Een beschadigde generator bij een kust, rivier of nederzetting blijft in de eerste plaats een lokaal probleem, maar vraagt al snel om samenwerking tussen buurlanden, nucleaire toezichthouders en hulpdiensten. Een volledige inventaris ontbreekt nog steeds.
Een roestige toren als waarschuwing
Zonnepanelen kunnen oude generatoren vervangen, maar eerst moeten overheden de afgelegen locaties terugvinden, veiligstellen en het radioactieve materiaal afvoeren. Dat vraagt om langdurige afspraken, want veel van deze bakens liggen ver van wegen, havens en permanente bewoning.
De vuurtoren van Aniva, op een eiland bij Sachalin, laat zien hoe lang zo’n erfenis blijft staan. De toren werd in de jaren 1930 gebouwd, kreeg pas in de jaren 1990 een radioactieve energiebron en bleef in gebruik tot 2006, toen de brandstof eruit werd gehaald. Nu staat er vooral een verlaten, roestige toren open in de wind van de Stille Oceaan.
