Waar de langste rivier van de wereld begint weet nog steeds niemand precies, maar het is niet waar je denkt

27 september 2026|doorPeet Meerman|innatuur

Volg Duurzaamnieuws op Google News | Discover | of als voorkeursbron op Google

Bijna 2500 jaar lang zochten geleerden en ontdekkingsreizigers naar het begin van de Nijl. Lang gold het Victoriameer als de bron. In 2006 volgde een expeditie met gps de rivier terug tot een modderige poel diep in het Nyungwe woud in Rwanda. Dat woud is inmiddels Werelderfgoed en levert het grootste deel van het drinkwater van Rwanda.

Rwanda, waar de Nijl echt begint. Foto: iStock – Sloot

Stel je een modderige kuil voor, midden in een nevelig regenwoud. Er sijpelt een dun straaltje water uit. Niets wijst erop dat hier iets bijzonders begint. Toch bereikt het water uit deze bron na ruim 6700 kilometer de Middellandse Zee.

Al in de oudheid een hopeloze zoektocht

De Griekse historicus Herodotus deed rond 460 voor Christus al een gok naar de oorsprong van de Nijl. Keizer Nero stuurde later twee centurio’s op pad om de bron te vinden. Zijn dood maakte een einde aan die expeditie. De Romeinen hadden er zelfs een uitdrukking voor: caput Nili quaerere, “het hoofd van de Nijl zoeken”.

Speke dacht dat hij het raadsel had opgelost

In 1858 zag de Britse officier John Hanning Speke als eerste Europeaan het Victoriameer. Vier jaar later bereikte hij de Ripon Falls bij het Oegandese Jinja. Daar verlaat de Nijl het meer. Speke verklaarde dat hij de bron had gevonden. Maar het Victoriameer wordt zelf gevoed door rivieren. De langste daarvan is de Kagera, en die komt van ver.

Een Duitse vluchteling en een stenen piramide

De Duitse ontdekkingsreiziger Burkhart Waldecker was uitgeweken voor de nazi’s. Hij raakte geobsedeerd door de Nijl. In 1937 vond hij een bron op de berg Kikizi in Burundi. Een jaar later verrees daar een stenen piramide met de Latijnse tekst “Caput Nili meridianissimum”, oftewel “het zuidelijkste hoofd van de Nijl”. Let op het woord zuidelijkste. Dat is niet hetzelfde als het verste punt.

Niet in Egypte of Oeganda, maar in een modderpoel in Rwanda

In 2005 en 2006 voer de expeditie Ascend the Nile de hele rivier stroomopwaarts. De Brit Neil McGrigor en de Nieuw Zeelanders Cam McLeay en Garth MacIntyre legden bijna 7000 kilometer af in drie boten. Met gps bepaalden ze het verste punt vanaf de monding. In maart 2006 stonden ze boven een modderpoel in het Nyungwe woud. Daar ontspringt de Rukarara, op 2428 meter hoogte. Een bord meldt nu de afstand tot Egypte: 6719 kilometer.

Opvallend genoeg wees de Duitser Richard Kandt al in 1898 een bron aan, zo’n vijftien kilometer verderop. Burundi houdt vast aan zijn eigen claim. Helemaal beslecht is de discussie dus nog steeds niet.

Toeristische verwarring

Soms wordt er zelfs verwarring gezaaid, zoals door Oeganda, dat toeristen vooral naar plekken wil lokken die ooit als mogelijke bronnen van de Nijl werden gezien, maar die al eerder waren afgeschreven. Een voorbeeld daarvan is een recent artikel op CNN. Maar het gebied waar de werkelijke bronnen liggen is een uiterst kwetsbaar en beschermd natuurgebied.

Een woud met een kwart van Afrika’s primaten

Het Nyungwe woud is veel meer dan een geografisch record. Het werd in 1933 een bosreservaat en in 2004 een nationaal park. In september 2023 kwam het op de Werelderfgoedlijst van UNESCO, als eerste plek in Rwanda. De cijfers zijn indrukwekkend:

13 soorten primaten, waaronder chimpansees en de zeldzame L’Hoests meerkat
meer dan 300 vogelsoorten, waarvan 30 alleen in de Albertine Rift voorkomen
ongeveer 1100 plantensoorten, waarvan minstens 265 endemisch

Er is zelfs een groep van zo’n 600 colobusapen waargenomen. Volgens beheerder African Parks is dat de grootste groep primaten ooit gezien op het continent. Het Kamiranzovu moeras, dat de Rukarara van water voorziet, is een belangrijk leefgebied voor de zeldzame Grauers moeraszanger.

Waarom deze watertoren nu belangrijker is dan ooit

De bron van de Nijl is geen spectaculaire waterval. Het is een spons. De bodem en begroeiing van Nyungwe vangen regen op, vertragen de afvoer en filteren het water. Het woud levert zo ongeveer 70 procent van het water in Rwanda. Een bergkam in het park scheidt bovendien de stroomgebieden van de Nijl en de Congo.

Dat maakt de bescherming ervan urgent. Stroperij, illegale mijnbouw en druk op het land rond het park bedreigen het woud. Sinds 2020 beheert African Parks het gebied samen met de Rwandese overheid. Het aantal verwijderde strikken daalde van 11.259 in 2023 naar 6831 in 2024. Nu regenval in Oost Afrika grilliger wordt, wordt zo’n natuurlijke waterbuffer steeds waardevoller. De zoektocht naar de bron is voorbij. De zorg voor die bron is pas begonnen.