Volg Duurzaamnieuws op Google News | Discover | of als voorkeursbron op Google
Bij Lake Karachay in de zuidelijke Oeral werd jarenlang radioactief afval gestort. Nadat een droogte radioactief stof over de regio blies, begon een megaklus die het meer uiteindelijk voorgoed veranderde.
De opslag van kernafval bij Mayak in Rusland. Foto Carl Anderson, US Army Corps of Engineers, Public Domain.
Een uur aan de waterkant was in 1990 genoeg voor een stralingsdosis die een mens kon doden. Het meer, naast het nucleaire complex Mayak in de zuidelijke Oeral, gold drie jaar later als het radioactiefste meer dat ooit is gemeten. Om te voorkomen dat besmet sediment zich verder zou verplaatsen, verdwenen er tussen 1978 en 1986 bijna 10.000 holle betonblokken in het water, gevolgd door rots en aarde. In november 2015 was het meer volledig opgevuld en bleef een droge opslagplaats voor kernafval over.
Het water werd steeds kleiner, het gevaar niet
Lake Karachay heette bij de beheerders ook Reservoir 9. Het lag vlak bij het Mayak-complex in de oblast Tsjeljabinsk, aan de zuidkant van de Oeral, en besloeg in 1951 nog 0,5 km². Eind 1993 was daar slechts 0,15 km² van over, mede doordat het meer in de jaren 1960 flink uitdroogde.
Radioactief slib kwam door die krimp dichter aan de oppervlakte te liggen en kon bij droogte of wind makkelijker buiten het meer terechtkomen. Het Guinness Book of Records noteerde later 4.440.000.000.000 megabecquerels radioactiviteit: omgerekend ongeveer 120 miljoen curies.
Mayak begon als een geheim project voor plutonium
Het probleem begon al voordat Lake Karachay als afvalplek werd gebruikt. Het Mayak-complex werd tussen 1946 en 1948 in het geheim gebouwd als de eerste plutoniumfabriek van de Sovjet-Unie, bedoeld voor het atoombomprogramma. Het bestaan en de schade rond het complex bleven tot 1990 buiten beeld.
Tussen 1951 en 1953 loosden open reactoren van de plutoniumfabriek hoogradioactief afval rechtstreeks in het meer. Middelradioactief afval bleef daar vervolgens tot in de jaren 1990 terechtkomen. Zo werd een klein meer stap voor stap een opslagplaats voor afval dat eigenlijk langdurige isolatie nodig heeft.
In 1957 ging het opnieuw mis bij Mayak. Een defect koelsysteem leidde tot een explosie van ondergrondse vaten met radioactief afval, de Kyshtym-ramp. Daarna kwam er extra druk op andere plekken rond het complex, waaronder Lake Karachay en de rivier de Techa.
De droogte van 1968 blies het probleem de regio in
Een zware droogte legde in 1968 delen van de besmette meerbodem bloot. Wind nam vervolgens ongeveer 185 PBq radioactief stof mee, oftewel 5 miljoen curies. Naar schatting 500.000 mensen in de omgeving kregen daardoor straling over zich heen.
Het meer vormde daarmee een risico dat verder reikte dan de directe omgeving: het slib zelf kon verschuiven, opdrogen en opnieuw verspreid raken. Precies dat risico moest de latere afsluiting van het terrein verkleinen.
“Het is vandaag niet gevaarlijk om in de buurt van Lake Karachay te zijn. Economische activiteiten op dit terrein zijn nog altijd verboden en toegang is formeel niet toegestaan.”
Oleg Tarasov, medewerker van het centrale laboratorium van Mayak
Een betonlaag was pas het begin
Tussen 1978 en 1986 stortten werknemers van Mayak bijna 10.000 holle betonblokken in het meer. Die blokken moesten voorkomen dat radioactief sediment zou gaan schuiven. Daarna volgden gesteente en aarde, zodat het voormalige meer steeds verder verdween onder een kunstmatige laag.
In november 2015 was het volledig opgevuld. Pas nadat metingen minder neerslag van radioactieve stoffen lieten zien, kwam er nog een laatste laag rots en grond bovenop. Sindsdien geldt de plek officieel als een droge opslagplaats voor nucleair afval vlak onder het maaiveld.
De totale radioactiviteit van Lake Karachay is vergeleken met wat bij de ramp in Tsjernobyl vrijkwam. Het afval ligt afgeschermd onder de voormalige meerbodem.
Over het onderzoek
De meting uit 1993 maakte Lake Karachay officieel het meer met de hoogste ooit vastgelegde radioactiviteit. Die status staat nog steeds in het wereldrecord voor radioactieve meren. Rosatom onderhoudt het afgesloten terrein in Ozersk; voor dat beheer is een bedrag van 130,5 miljoen roebel gemeld.
