Over klimaatverduistering en symptomen van de nieuwe crisis

De mensheid kijkt weg van het klimaatprobleem en doet dat steeds georganiseerder. COP-onderhandelingen stranden, bedrijven en overheden krabbelen terug op hun klimaatbeloften, het publiek haakt af, activisten verliezen stoom, en nieuwsmedia worden overspoeld door andere crises. Ondertussen trekt het klimaat zich daar niets van aan: CO₂ staat op 430 ppm, de temperatuur op 1,55 graden boven het langjarig gemiddelde.

Maar Jac Nijssen ziet een dieper probleem dan collectieve nalatigheid. De klimaatcrisis werd van meet af aan in handen gegeven van technici en wetenschappers — mensen met grote vakkennis maar weinig sociaal-economisch inzicht. Zij boden technische oplossingen aan voor wat in essentie een sociaal probleem is: hoe krijg je ongelijk gepositioneerde mensen met tegengestelde belangen in beweging? Die vraag stelden ze nauwelijks. De noodzakelijke omslag — minder ongelijkheid, minder groei, minder mondiale stromen — werd zorgvuldig vermeden, omdat ze politiek onverkoopbaar leek én de eigen positie bedreigde.

Te weinig, te laat en structureel verkeerd gereedschap

Het lijkt er momenteel op dat zich in de menselijke hersenpan een verduistering van het klimaatprobleem voordoet. Een paar symptomen:

• Een COP30 in Belém waar de grootste schuldige aan het klimaatprobleem het niet eens nodig vond aanwezig te zijn; en waar de olie-, gas- en steenkoolproducerende landen ruimschoots de gelegenheid kregen te verhinderen dat er een einddatum voor gebruik van fossiele brandstoffen werd vastgesteld. Maar goed, schrale troost, er was wel een kort moment van verlichting toen Al Gore net als in 2006 (An Inconvenient Truth) even de gordijnen open trok met de opmerking: “It is literally insane that we are allowing this to continue.”
• Multinationals, landen en werelddelen (zoals USA en EU) die op hun emissiereductiedoelen terugkrabbelen door renewable-projecten te vertragen, te vervagen of af te schalen, en regelgeving af te zwakken. Zie het wegebben van de juichende waterstof-ambities van enkele jaren geleden, het ontmaskeren van carbon-capture oplossingen als een high-cost gamble, uitstellen van verbod op dieselmotoren, de afgezwakte plicht rekenschap af te leggen voor klimaateffecten in producties en importen, en de industriële en civiele weerstand tegen het EU ETS II trading system.
• De zich afkerende publieke opinie. Die deint mee met de twijfel die in mensen opwelt als ze steeds vaker zien en horen dat CEO’s en grote wereldleiders klimaatverandering bagatalliseren (als ‘hoax’) of er weinig gevaar meer in zien zoals Gates die tot meer focus op gezondheidszorg oproept en minder op klimaat. Tja, waar zou de gewone mens zich dan nog langer druk om maken? Umweltsoziolog Weversberg: “Mensen uit de middenklasse keren zich af van milieu- en klimaatbescherming, omdat ze zich realiseren dat de noodzakelijke veranderingen op offers zouden kunnen neerkomen. Ze zien de ecologische transitie niet langer als een kans, maar als een extra last.”
• Ook het klimaatactivisme dimt. Ze is in haar extinctie-boodschap blijven steken, en trekt niet genoeg aanhangers meer voor grote acties. Ook uitgedund overigens door strafrechterlijke vervolgingen en focus op acute ellende in het Midden-Oosten.
• Stevige klimaatmoeheid is ook te constateren bij grote nieuwsproducenten (CNN, ABC, BBC, Al jazeera, etc.) omdat veel acuut belangrijker gebeurtenissen hen overspoeld hebben. Immers de onzalige − door joods-christelijke inhaligheid getriggerde − Iran oorlog bedreigt in grote mate de wereldwijde beschikbaarheid van acuut belangrijke resources. Ook de razendsnelle AI-ontwikkelingen en de potentieel grote maatschappelijke consequenties daarvan verdringen klimaat-issues uit hun aandachtsveld.
• Daarnaast vindt in het Westen een flinke inzakking plaats van het focussen van alle monodisciplines op klimaat-issues als gevolg van de US-federale heksenjacht op al het denken, meten, en rapporteren rond de opwarming bij universiteiten, instituten, bedrijven en philantropische instellingen, en iedereen die met hen durft samen te werken.     

Ondertussen drijven die verduisteringen elkaar aan natuurlijk. De ene wolk zaait de volgende uit. Het volk vraagt, kickend op nieuwe verleidingen die business-as-usual hen aanbieden/opdringen om goedkope reizen, diensten en producten, en dwingt daarmee de bedrijven en de regelgevers fossiele oplossingen niet radicaal en versneld  buiten spel te zetten, en het liefst alles bij het oude te laten.

Het klimaatmonster heeft natuurlijk schijt aan die verduisteringen, en gaat gestaag haar gang. CO2 haalt 430 ppm in april, en de wereldtemperatuur scoorde in december  1.55 graden boven het 1990-2020 gemiddelde. Slecht nieuws over de Amoc, de absurd hete zeeën, hevige hittegolven en atmospherische rivieren sijpelen bij de media de onderdeur in en de achterdeur uit.   

Ik zie het wat meewarig aan. Net een autobus die olie gaat lekken, dan te warm loopt waardoor de radiateur gaat koken, hetgeen de chauffeur het zicht ontneemt, waardoor de bus in de berm belandt, een klapper rechtsvoor krijgt, verder de kant in schiet, en begint te kantelen. De passagiers worden door elkaar geschud, klampen zich verschrikt aan hun stoel vast, en verliezen het zicht op wat er gebeurt.

Falende feedforward

Ziedaar ongeveer hoe we als mensheid vastlopen. Ons sterk ontwikkeld  kernvermogen nl. door middel van een aanduidingenstelsel in ons hoofd op de dynamiek van situaties vooruit te kunnen lopen door die dynamiek via argumentaties te simuleren en daarmee plannen − aanduidingen van te ondernemen acties op een geïmagineerde tijdslijn − te deduceren, heeft gefaald. Dat hoofd is er niet in geslaagd de klimaatstorm voor te wezen en te luwen voor ze opstak. Het cognitief superego zich concentrerend en zich verdedigend in de laboratoria van universiteiten, instituten, en multinationals heeft een heel hoge pet van zichzelf op. Vooral de ingenieurs en de brainiacs vol aanbidding voor hun persoonlijke grijze materie. Echter, het engineeren (bespelen) van natuurkrachten zonder een dikke neuronenkabel tussen gevoel en verstand zoals dieren hebben die je waarschuwen en nattigheid laten voelen als je overweegt staand voor linke situaties in je overmoed teveel of brandbaar hooi op je vork te nemen, kan goed fout gaan helaas.

‘Die klimaat-ontregeling mitigeren gaan we wel klaarspelen’, was het basis geloofspunt van de wetenschappers. En met dat theorema zijn de media en het gewone volk door deze in een superieure geur van zelf gedefinieerde intelligentie badende elite onophoudelijk uit hun individuele twijfel- en paniekzones getrokken, bekwast, bewerkt en verdoofd. Nu nog blijven die injecties toegediend worden: zie het recente “can-do” blazoengeschal van Samson vol trucs om in Europa radicale verduurzaming (via elders geproduceerde zogenaamd schone energie-toepassingen) de aarzelende meute door de strot te duwen. En in het recente alarmerende artikel over The risk of a hothouse Earth trajectory wordt de constatering: “If one element tips, it can trigger a cascade effect, pushing other systems past their thresholds. Such tipping cascades have the potential to drive self-sustaining climate change adding to the risk of triggering a hothouse Earth trajectory.” gevolgd door “we may be approaching a perilous threshold, with rapidly dwindling opportunities to prevent dangerous and unmanageable climate outcomes” maar nee, dat brengt hen in hun conclusies niet tot het oproepen van een noodtoestand maar tot een slap “established approaches such as scaling up renewable energy and protecting carbon-storing ecosystems remain critical to limiting further global temperature increases”. Daarnaast willen ze intensievere monitoring van tipping points en warning signs, alsof dat soort gemeet ook maar een seconde helpt om het elkaar triggeren van tipping points die nu al aan het detoneren zijn te voorkomen.

In die wollige couveuse zorg door de techneuten bleef het volk dus vliegen, reizen, rijden, onnodige spullen kopen, en bleven bedrijven en overheden als een haas steeds meer absurd  energievretende activiteiten omhelzen, uitbreiden en vermeerderen − zoals ruimtevaart, communicatie, data- en verdeelcenters, en bewapening. Ondertussen wekken de toenemend wrede klimaatveranderingen steeds meer conflicten en migratie op zodat de sfeer tussen landen en binnen landen aanzienlijk verhard en iedereen zich ingraaft in optuigen van vijandbeelden en defensieve teweerstelling tegen concurrenten om ruimte en resources, daarmee vijanden makend in plaats van cohesie opbouwend om gezamenlijk gecoördineerd de oorzaken kalt te kunnen stellen.

Voor elke mens is het identificeren en afwenden van levensgevaarlijke situaties die op je af komen − door bijvoorbeeld op tijd te remmen voordat je een scherpe bocht in gaat − een fundamentele levenskunst want als je die feedforward niet snoeihard toepast, belandt je in een maalstroom of concatenatie van acute tegenslagen die je gaan wegblazen als je ze niet meer via feedback regelingen kan neutraliseren. Door onvoldoende feedforward belanden mensen − zie dat overal gebeuren − meest in een moeras waar levenskracht steeds verder afbrokkelt omdat men zich dan al pleisters plakkend moet verdedigen tegen een proces waarvan men de ontketening (dynamiek) te laat of onvoldoende heeft ingeschat.

Wat het klimaatprobleem betreft: we hadden 15 jaar geleden (a) rigoureus de wereldwijde stromen moeten minimaliseren en dus alle regio’s sterk autonoom moeten maken op het gebied van voedsel en gebruiksproducten; (b) via landverdeling iedereen gelijke toegang tot directe middelen van bestaan moeten geven om zodoende zowel de biodiversiteit en de natuurlijke opnamecapaciteit te redden als de emissies uit energietoepassingen te minimaliseren door maximaal naar handkracht over te schakelen; en (c) de kernregels in de relaties tussen samenlevingsparticipanten die nu op liberaal kapitalistische leest − die bestaat uit het feit dat er vrijheid is om zoveel reserves op te bouwen als men zelf wil en om die reserves te investeren waar en hoe men zelf wil − geschoeid zijn, buiten werking moeten stellen. Waarom dat laatste?  Strikte regulering van stromen en producties − d.w.z. eeuwenlang samen in de pas lopen om emissies op een opneembaar niveau te houden − kan nooit lukken als veelhebbers of fondsen via hun investeringen het centraal prioriteren van levensnoodzakelijke producties en centraal afschalen van overbodige producties kunnen blijven doorkruisen.

Als dit toen was ondernomen, was er nu niets aan de hand geweest. Plus was het een koud kunstje geweest vergeleken met de maatschappelijke ingrepen die we nu zullen moeten doorvoeren om alleen maar op korte termijn enigszins het hoofd boven water te houden en toenemend onderlinge conflicten te bezweren zonder dat de grote ellende achter de horizon overigens nog afwendbaar is.

Gevangen in een te nauwe voorstelling van zaken

Nee, zeggen klimaatwetenschappers al twintig jaar, zulke diepe social change is onvoorstelbaar, en trouwens ook niet op tijd implementeerbaar. Ja dat was ook waar, maar waarom was dat niet zo? Omdat er vanuit klimaatwetenschappen en beleid ook niet aan die voorstelbaarheid van n’importe welk social change is gewerkt − behalve in de degrowth-beweging enigszins. Als techneuten over ‘systems change’ praten bedoelen ze beregeling van transportsystemen, gebouwstructuren, watervoorzieningen, en afvalmanagement, en niet beregelingen van de sociaal-economische verhoudingen tussen mensen: de manier waarop we werk verdelen, mensen specialiseren, inkomen toedelen, reserves toestaan zich te vormen en te besteden. Men heeft de vraag door welke nauwe straat (van Hormuz) van gelijke toedeling/verdeling de mensheid zou moeten gaan om uit de vigerende doodlopende dwangmatig ressource-vernietigende gedragsmodus te ontsnappen binnen de klimaatdiscussie noch geformuleerd noch onderzocht, heeft zelfs nauwelijks gecommuniceerd met degrowth en postgrowth bewegingen (zoals Clara Mattei bijvoorbeeld, of Robeyns, of Norberg of Wecan) en ook op mijn diepgaand theoretisch onderbouwde voorstellen in die richting is niet ingehaakt. Ja maar, zeiden ze, moeten we arbeidsdeling, specialisatie, bezitsvorming en dergelijke allemaal op de schop gaan nemen? Mijn antwoord: Ja dat moet als dat nodig is om als mensheid te kunnen blijven voortbestaan.

Want zie, ze hebben voor geen cent gesnapt dat de kern van het klimaatprobleem schuilt in sociaal reactievermogen nl. dat we iedereen aligned (gelijkgericht) moeten krijgen om te kunnen marcheren, en dat dan elke snelle emissiereductie haalbaar zou zijn. Het ging dus om gelijk positioneren en niet om techniek. Om mensen gelijker opgesteld te krijgen ging het dus:

• om het ontmantelen van de kapitalistische ratrace die bestaat uit het levenslang middelen vergaren ten koste van en in competitie met anderen;
• om het uitkleden van de specialistische arbeidsdeling die leidt tot een elite van regulerenden (intellectuelen die uitdenken, paden uitzetten, beslissingen uitvogelen, domineren) en een massa van gereguleerde sjokkers waarvan de meesten vol rancune, jaloezie, en haat de echte implementatie tot een hindernisbaan maken door bijvoorbeeld gewoon op een rotonde te gaan kamperen als er rekeningrijden wordt aangekondigd.

De klimaatspecialisten bleven die problematiek ontwijken (niet opmerken) maar werden er ondertussen door gedwongen − al behoedzaam voorkomend al die verschillende posities niet tegen zich in het harnas te jagen − het reductiepad zo lang mogelijk uit te rekken zonder ook nog eens ondertussen te beseffen (aan te voelen) dat in al die uiterst opgerekte scenario’s één foute stap genoeg kon zijn om het klimaat op hol te laten slaan.

Maar wat wil je ook. Door dit monsterlijke gevaar − de klimaatopwarming − van het begin af aan in handen van techneuten te leggen waren de mogelijkheden om uit deze doodlopende steeg te ontsnappen eigenlijk al op voorhand minimaal voorhanden. Waarom?

Natuurkundigen, chemici, agronomen, geologen en geofysici, meteorologen, klimatologen, en ingenieurs zijn sterk specialistisch in exacte vakken opgeleid, hebben daardoor meest weinig sociaal-economisch inzicht, hebben dus het begripsmatige gereedschap niet om buiten de box te denken, én staan − immers functionerend in goed betaalde banen in gevestigde instituten − vanwege hun stevige verwevenheid met de bestaande orde en dominante cultuur geenszins te trappelen zich kritisch oppositioneel naar die orde te gaan gedragen en zeker niet zich te gaan engageren (en communiceren) met het soort heftige omdenken wat nodig was geweest om zeer stevige ingrepen in de sociaal-economische vraag naar energie politiek voorstelbaar en snel implementabel te maken. Ze hielden zich muisstil. Nog steeds.

• Zie hoe alle zes Enabling conditions to speed up systems transitions die H. de Coninck in haar inaugurele rede bij de Eindhoven University of Technology opsomt, processen behelzen (zoals finance, technology, multi-level governance) die in hun huidig functioneren juist de verscheuring in de maatschappelijke verhoudingen veroorzaken die hoofdoorzaak is van onze gezamenlijke onmacht − via onze onderlinge sterk divergerende positionering − om dit probleem op tijd veilig kalt te stellen. Haar zesde enabling condition is bijvoorbeeld: We need more engineers. Hieruit blijkt: Succesvolle mensen begrijpen − omdat ze de kern-tandwielen (i.e. staf en lijnfuncties) vormen van het regelsysteem van de besluitvormende elites, en het heerlijk vinden dat iedereen hen daar ziet stuwen en excellereren − niets van de haat en afgunst die ze opwekken, en van de gevoelens die bepalen waarom mensen zich schrap zetten tegen regelaars en dominanten en machtigen die hen opjagen, controlleren, willen sturen, en willen uitdenken en veranderen. Kijk, het is toch glashelder dat juist de tweedeling in woke en anti-woke veroorzaakt heeft dat wereldwijd echt solide milieu- en klimaatbeleid voortdurend is afgeschoten, verwaterd, en getorpedeerd − zie de uiterst lamlendige invloed die de obstruerende opstelling van de USA sinds 1995 heeft gehad op klimaatanalyses, rapporten, doelstellingen en reductie-scenario’s en de besmetting van die invloed naar de opstelling van multinationals en politieke partijen in alle andere landen.
• Zie ook hoe transitie-specialisten kortgeleden reageerden op een eventueel langdurige afsluiting van de straat van Hormuz. Geen woord over luchtvaart stilleggen of uitbreiding datacenters stopzetten om zodoende voldoende olie en gas te hebben voor fertilizers, echt noodzakelijk verkeer, en primaire zorg. Het enige wat men riep was: versneld opschalen van renewables, batterij-opslagcapaciteit, en electrificatie van vervoer.

Dienstbaar tot in hun tenen aan de maatschappelijke vraag naar energie (roept u maar!) kon van die techneuten van het begin af aan absoluut niet verwacht worden dat zij politici zouden kunnen en willen voorzien van dusdanig bestaande orde overstijgende voorstellingen van zaken die de potentie hadden om iedereen in het gareel te krijgen (i.e., het vertrouwen te bezorgen) om al energie-vraag limiterend de klimaatbeer te vellen voordat ie monsterachtige vormen kon aannemen.

Daarboven op: Hun voorstellingsvermogen van de echte dreigingen die ons nu al 30 jaar boven het hoofd hangen, zat door hun wereldvreemdheid − waarmee ik doel op hun vooral mentaal verblijven in abstracte argumentaties (teksten) in specialistische vakgebieden en academische contacten, en minder in sensoriek en (mee)gevoel met basale realiteiten − vol heilige dagen. Namelijk enerzijds wezenlijke onderschattingen m.b.t. de snelheid waarmee de opwarming zou toeslaan en de turbulentie die daarmee gepaard gaand verder op hol slaan zou gaan ontketenen, en anderzijds onbenul denken m.b.t. consequenties voor groeiomstandigheden bijvoorbeeld en de rek die er zou zijn voor alle levende soorten om zich aan wijzigende omstandigheden aan te passen. Louise Fresco bijvoorbeeld was er jarenlang een ster in die waas (blijkt nu) voor de ogen niet weg te kunnen knipperen. Daarnaast was voortzetting van het ingeslagen pad − nl. een louter technische transitie zonder dat er aan de bestaande sociaal-economische verhoudingen gesleuteld zou hoeven worden − ook een eigen brood kwestie. Een kwestie van financiering van hun research zeker stellen.

En de beleidsmensen? Zij hobbelden achter hen aan, want tja, een degrowth-boodschap was een zekere garantie voor het einde van hun politieke loopbaan in een maatschappij waar je voor een voorstel om een onbenullig vliegtaxje in te voeren al gelyncht kon worden. Gevangen in de koplampen van de technische klimaatoplossingen zonder enig benul van andere mogelijkheden om safe uit deze misère te geraken, bleef iedereen dus zielepoten van leiders kiezen die − juist omdat ze er geen visie op na hielden − op korte termijn het gunstigst waren voor de dikte van ieders portemonnee en pensioenvoorziening.

Conclusie:

1. Ondanks enorm veel onderzoek en overleg zijn we toch als een blind paard op het huidige levensgevaarlijke pad terecht gekomen.
2. We hebben een revolutie nodig rond elementaire maatschappelijke verhoudingen om dit te overleven, en het is ieders verantwoordelijkheid die te ontketenen. Klimaatellende zal dat activeren en aanvuren.