Kan lezen hersenrot tegengaan? De werkers van de toekomst lezen steeds minder, en dat heeft risico’s

18 september 2026|doorGerard Petersson|inmaatschappij, onderwijs

Volg Duurzaamnieuws op Google News | Discover | of als voorkeursbron op Google

Jongeren lezen steeds minder boeken, en dat raakt meer dan alleen hun taalgevoel. Onderzoek laat zien dat lezen het denkvermogen, de concentratie en het inlevingsvermogen vormt dat jongeren later nodig hebben, op school, op het werk en in de samenleving. Tegelijk duiken er nieuwe pogingen op om het tij te keren, van de TikTok-trend BookTok tot een beloningssysteem met geld in Singapore. Dit artikel zet de belangrijkste ontwikkelingen op een rij.

Vroeg leren boeken lezen stimuleert de ontwikkeling van jongeren. Foto: iStock – Ridofranz

Lezen doet wat voor de ontwikkeling van jongeren

Lezen is niet zomaar een vak op school. Het is een vaardigheid die meerdere delen van de ontwikkeling van jongeren raakt. Onderzoek onder Britse pubers liet zien dat lezen voor je plezier de kans vergroot dat je boven je verwachte leesniveau presteert, en dat het bijdraagt aan zelfbewustzijn, empathie en veerkracht. Een grote Spaanse studie onder middelbare scholieren vond dat vooral het dagelijks lezen van een boek, en niet van andere teksten, samenhangt met betere schoolresultaten. Weer ander onderzoek koppelt boeken lezen tijdens de puberteit zelfs aan meer prosociaal gedrag, dus aan meer bereidheid om anderen te helpen.

Die vaardigheden tellen niet alleen mee voor een proefwerk. De OESO noemde onlangs leesvaardigheid de sleutel tot alle andere vakken, omdat je zonder goed lezen ook moeilijker leert rekenen of natuurkunde begrijpt. Zwakkere leesvaardigheden leiden op termijn tot een zwakkere productiviteit en minder gelijke kansen, juist in een wereld die steeds meer om technologie draait. Lezen is dus niet alleen iets voor nu, het bouwt aan het vermogen van jongeren om later zelfstandig te functioneren.

De cijfers zijn zorgwekkend, ook in Nederland

Precies daarom baren de nieuwste cijfers zorgen. Begin september werden de resultaten van het internationale PISA-onderzoek van 2025 gepubliceerd, en die laten de grootste daling in leesvaardigheid zien die ooit tussen twee metingen is gevonden. Steeds meer 15-jarigen lezen teksten te snel en te oppervlakkig, het aandeel van dit soort haastige lezers is sinds 2018 bijna verdubbeld. Een op de vijf jongeren scoort inmiddels op alle drie de onderdelen laag, tegen een op de zes een paar jaar geleden.

Nederland doet het daarbij niet goed. De leesvaardigheid van Nederlandse 15-jarigen is sinds 2022 verder gedaald en ligt nu significant onder het gemiddelde van veertien vergelijkbare Europese landen. Bijna vier op de tien Nederlandse leerlingen haalt het basisniveau voor lezen niet. Onderzoekers wijzen op meer schermtijd en minder lezen voor je plezier als belangrijke verklaring, samen met langere en complexere teksten waar jongeren steeds meer moeite mee hebben.

BookTok, van nichehoekje tot leesredder

Tegenover die sombere cijfers staat een onverwachte tegenbeweging. Op TikTok groeide de afgelopen jaren een gemeenschap van jonge lezers die onder de hashtag BookTok boeken aanbevelen, bespreken en aan elkaar doorgeven. Vorig jaar werden in Europa meer dan vijftig miljoen boeken verkocht die via BookTok werden aanbevolen, goed voor ruim achthonderd miljoen euro omzet. Meer dan een derde van de jongvolwassenen ontdekt inmiddels via die weg nieuwe boeken.

Ook Nederlandse en Belgische boekhandels merken het effect. Jongeren komen via BookTok in aanraking met nieuwe titels en stimuleren elkaar om te lezen, vertelde een boekhandelaar aan de NOS. Er zit wel een kanttekening aan, want veel van die aanbevolen boeken zijn Engelstalig, waardoor de boekenbranche zich zorgen maakt of jongeren straks nog wel Nederlands blijven lezen. Tegelijk zien boekverkopers het positief: jongeren leren zo van lezen houden en kunnen later altijd nog overstappen naar Nederlandstalige boeken.

Singapore betaalt zijn burgers om te lezen

De meest opvallende poging om lezen nieuw leven in te blazen komt uit Singapore. Deze maand ging daar een nationale campagne van vijf jaar van start, waarbij mensen kleine geldbedragen kunnen verdienen door hun leesminuten bij te houden op een overheidswebsite. Een leessessie van minstens vijftien minuten levert twintig virtuele munten op, en na duizend munten krijg je omgerekend ongeveer tachtig dollarcent uitgekeerd. Er loopt ook een goededoelenactie, waarbij de bibliotheekorganisatie hoopt op zeven en een half miljoen leesminuten om zo’n honderdduizend euro voor liefdadigheid op te halen.

Het idee is dat een kleine, tastbare beloning mensen over de streep trekt om structureel te gaan lezen, in plaats van eindeloos te scrollen. In Singapore zelf ontstond meteen discussie of geld wel kan leiden tot een blijvende liefde voor boeken. Een psycholoog waarschuwde dat een financiële prikkel vooral werkt bij mensen die al enige interesse in lezen hebben, en dat het voor mensen zonder die interesse waarschijnlijk niet genoeg is om er een blijvende gewoonte van te maken. Voorstanders wijzen er juist op dat elke aanleiding om het scherm even weg te leggen winst is, zeker in een tijd vol digitale afleiding.

Ook Nederland zet stevig in op leesbevordering

Nederland kiest een andere aanpak dan Singapore, zonder geld, maar met structurele begeleiding. Stichting Lezen werkt met wat ze de doorgaande leeslijn noemt, waarbij kinderen en jongeren van nul tot twintig jaar op elke leeftijd passende ondersteuning krijgen om lezers te worden en te blijven. Op steeds meer middelbare scholen werken inmiddels leesconsulenten, medewerkers die leerlingen helpen een passend boek te vinden en leesmomenten in de lesdag in te bouwen. Opvallend genoeg blijken ook middelbare scholieren het nog fijn te vinden om voorgelezen te worden, bijvoorbeeld in de laatste tien minuten van een les. De verwachting binnen de sector is dat het nog enkele jaren duurt voordat deze aanpak in de PISA-cijfers zichtbaar wordt, met wellicht een voorzichtige stabilisatie rond 2026.

Verschillende wegen, hetzelfde doel

Of het nu gaat om een beloning in Singapore, een trend op TikTok of een leesconsulent op een Nederlandse school, alle initiatieven proberen hetzelfde probleem op te lossen. Jongeren die niet meer lezen, missen niet alleen verhalen. Ze lopen het risico dat hun concentratie, hun woordenschat en hun vermogen om complexe informatie te doorgronden achterblijven, precies de vaardigheden die ze nodig hebben om later zelfstandig hun weg te vinden. Geld, een algoritme of een goede leesconsulent is allemaal maar een middel. Het echte doel is dat jongeren zelf weer plezier vinden in een boek.